نفخ شکم در کودکان یکی از مشکلات شایعی است که میتواند باعث ناراحتی و بیقراری کودک شود. این وضعیت معمولاً به دلیل تجمع گاز در دستگاه گوارش رخ میدهد و میتواند دلایل مختلفی از جمله نوع تغذیه، بلعیدن هوا یا حساسیتهای گوارشی داشته باشد. گرچه نفخ شکم در بیشتر موارد جدی نیست، اما میتواند موجب ناآرامی کودک و نگرانی والدین شود. آگاهی از علل و روشهای پیشگیری و کاهش نفخ میتواند به بهبود وضعیت کودک کمک کند. در این مقاله، به بررسی دلایل نفخ شکم در کودکان، روشهای درمان خانگی و زمان مراجعه به پزشک متخصص کودکان میپردازیم.
متخصص کودکان، فوق تخصص نوزادان و پیرامون تولد
بورد تخصصی از دانشگاه شهید بهشتی تهران، بورد فوق تخصصی از دانشگاه تهران
نفخ شکم در کودکان
نفخ شکم در کودکان به وضعیتی گفته میشود که در آن مقدار زیادی گاز در دستگاه گوارش جمع میشود و باعث احساس پری و ناراحتی در شکم میگردد. این مشکل میتواند در هر سنی رخ دهد و شدت آن از خفیف تا شدید متغیر است. نفخ ممکن است موقتی باشد و پس از مدتی برطرف شود یا در برخی موارد به طور مکرر اتفاق بیفتد. این وضعیت معمولاً با احساس سنگینی در شکم همراه است و میتواند بر راحتی و آرامش کودک تأثیر بگذارد.
علت نفخ شکم در کودکان
نفخ شکم در کودکان میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد که برخی از آنها به تغذیه و برخی دیگر به عملکرد دستگاه گوارش یا حتی شرایط روحی کودک مرتبط هستند. در ادامه، مهمترین دلایل این مشکل را بررسی میکنیم:
بلعیدن بیش از حد هوا
کودکان ممکن است هنگام شیر خوردن، نوشیدن مایعات، مکیدن پستانک یا حتی صحبت کردن در حین غذا خوردن، مقدار زیادی هوا وارد معده خود کنند. این هوا میتواند در معده و روده تجمع یابد و باعث ایجاد نفخ شود. سرعت بالای غذا خوردن یا نوشیدن مایعات با نیهای باریک نیز میتواند این مشکل را تشدید کند.
مصرف غذاهای نفاخ
برخی مواد غذایی میتوانند باعث تولید گاز در دستگاه گوارش شوند. غذاهایی مانند حبوبات (لوبیا، عدس، نخود)، سبزیجات (کلم، گلکلم، پیاز)، میوههای خاص (سیب، گلابی) و حتی برخی محصولات لبنی ممکن است باعث نفخ شکم در کودکان شوند.
یبوست و کندی حرکت رودهها
یکی از دلایل شایع نفخ، یبوست است. زمانی که مواد غذایی مدت زیادی در روده باقی میمانند، تخمیر آنها باعث تولید گاز میشود. کمبود فیبر در رژیم غذایی، مصرف ناکافی مایعات و کمتحرکی از عواملی هستند که میتوانند یبوست را در کودکان ایجاد کنند.
تغییرات ناگهانی در رژیم غذایی
دستگاه گوارش کودکان به تغییرات حساس است. شروع غذاهای جامد، تغییر نوع شیر (مانند جایگزینی شیر مادر با شیر خشک) یا معرفی غذاهای جدید ممکن است باعث واکنشهای گوارشی و افزایش گاز در روده شود.
عدم تحمل لاکتوز
برخی از کودکان، بهویژه پس از سنین نوزادی، توانایی کافی برای هضم لاکتوز (قند موجود در شیر و محصولات لبنی) را ندارند. در این موارد، مصرف شیر و لبنیات میتواند باعث نفخ شکم در کودکان، درد شکمی و اسهال شود.
حساسیتهای غذایی
برخی کودکان ممکن است به برخی مواد غذایی مانند گلوتن (موجود در گندم)، پروتئینهای لبنی یا سویا حساسیت داشته باشند. این حساسیتها میتوانند منجر به مشکلات گوارشی، از جمله نفخ، شوند.
عفونتهای گوارشی
برخی عفونتهای ویروسی یا باکتریایی میتوانند باعث التهاب دستگاه گوارش و در نتیجه افزایش تولید گاز شوند. در این شرایط، نفخ معمولاً با علائم دیگری مانند اسهال، استفراغ یا تب همراه است.
عدم تعادل باکتریهای روده
دستگاه گوارش دارای باکتریهای مفیدی است که به هضم غذا کمک میکنند. گاهی به دلیل مصرف آنتیبیوتیکها، رژیم غذایی نامناسب یا بیماریهای خاص، تعادل این باکتریها برهم میخورد و موجب افزایش تولید گاز و نفخ شکم در کودکان میشود.
استرس و اضطراب
شرایط روحی کودک نیز میتواند بر عملکرد دستگاه گوارش تأثیر بگذارد. استرس، اضطراب و هیجان زیاد ممکن است منجر به تغییرات در حرکات رودهای و افزایش نفخ شود. کودکانی که اضطراب دارند، ممکن است بیشتر هوا ببلعند یا دچار مشکلات هضم شوند.
کمتحرکی و فعالیت کم
ورزش و تحرک کافی به بهبود عملکرد دستگاه گوارش کمک میکند. کودکانی که سبک زندگی کمتحرکی دارند، بیشتر در معرض یبوست و تجمع گاز در رودهها قرار میگیرند.
بیشتر بخوانید: فوق تخصص نوزادان
درمان نفخ شکم در کودکان
برای درمان نفخ شکم کودکان، ابتدا باید علت آن را شناسایی کرد تا بتوان بهترین راهکار را به کار گرفت. در بسیاری از موارد، این مشکل با روشهای خانگی ساده برطرف میشود و نیازی به مصرف دارو نیست. در ادامه به برسی روشهای درمان میپردازیم:
۱. درمان خانگی نفخ کودکان
نفخ شکم در کودکان معمولاً بدون نیاز به دارو و با استفاده از روشهای خانگی قابل کنترل است. در اینجا چند راهکار مؤثر برای کاهش این مشکل آورده شده است:
- ماساژ شکم: ماساژ ملایم شکم کودک در جهت عقربههای ساعت به حرکت گاز در رودهها و خروج آن کمک میکند.
- استفاده از دمنوشهای گیاهی: دمنوش بابونه، رازیانه یا نعناع (در مقدار کم و با مشورت پزشک) میتواند به کاهش نفخ کمک کند.
- حمام آب گرم: گرمای آب موجب آرامش عضلات شکم و بهبود عملکرد دستگاه گوارش میشود.
- تغییر در رژیم غذایی: کاهش مصرف غذاهای نفاخ مانند حبوبات، کلم و نوشیدنیهای گازدار میتواند از ایجاد نفخ جلوگیری کند.
- تشویق به تحرک: فعالیتهای بدنی ملایم مانند راه رفتن یا حرکات کششی میتواند به خروج گاز از شکم کمک کند.
۲. از بین بردن نفخ شکم در کودکان فوری
اگر کودک شما دچار نفخ ناگهانی شده و به دنبال راهکاری فوری برای کاهش آن هستید، روشهای زیر میتوانند کمککننده باشند:
- تغییر وضعیت بدن: قرار دادن کودک به پشت و خم کردن زانوهای او به سمت شکم میتواند به خروج گاز کمک کند.
- ماساژ فوری شکم: ماساژ ملایم در اطراف ناف و پهلوها میتواند به کاهش احساس سنگینی در شکم کودک کمک کند.
- نوشاندن آب گرم: نوشیدن مقدار کمی آب ولرم به حرکت گاز در رودهها و خروج سریعتر آن کمک میکند.
- استفاده از کیسه آب گرم: گذاشتن کیسه آب گرم (نه داغ) روی شکم کودک باعث آرامش عضلات و کاهش نفخ شکم در کودکان میشود.
- حرکات پا به سبک دوچرخه: حرکت دادن پاهای کودک شبیه دوچرخهسواری میتواند گازهای گیر افتاده در شکم را آزاد کند.
۳. درمان نفخ شکم کودک دو ساله
در کودکان دو ساله، دستگاه گوارش هنوز در حال رشد است و به برخی مواد غذایی حساسیت بیشتری نشان میدهد. برای کاهش نفخ در این سن، راهکارهای زیر را امتحان کنید:
- تنظیم رژیم غذایی: از غذاهای سبک، کمچرب و هضمپذیر مانند برنج، ماست و موز استفاده کنید و مصرف غذاهای نفاخ را کاهش دهید.
- کنترل نحوه غذا خوردن: کودک را تشویق کنید آرام غذا بخورد و از صحبت کردن هنگام غذا خوردن پرهیز کند تا هوای کمتری ببلعد.
- دادن مایعات مناسب: مصرف مایعات کافی، بهویژه آب گرم یا چای رازیانه (با مشورت پزشک)، به کاهش نفخ کمک میکند.
- استفاده از ماساژ و حرکات کششی: ماساژ ملایم شکم و حرکت دادن پاهای کودک به سبک دوچرخهسواری میتواند به خروج گازو نفخ شکم در کودکان کمک کند.
- بررسی حساسیتهای غذایی: اگر کودک شما پس از مصرف برخی مواد غذایی دچار نفخ میشود، احتمال دارد به آن ماده حساسیت داشته باشد و بهتر است رژیم غذایی او را بررسی کنید.
سخن پایانی
نفخ شکم در کودکان معمولاً نگرانکننده نیست، اما میتواند باعث ناراحتی آنها شود. با شناسایی علل و استفاده از روشهای خانگی مانند تغییرات رژیمی، ماساژ و مصرف مایعات مناسب، میتوان به راحتی این مشکل را کاهش داد. در صورت ادامهدار بودن یا همراه بودن با علائم دیگر، مشورت با پزشک ضروری است. مراقبت و توجه والدین در این زمینه بسیار مؤثر است.
