امروزه با گسترش فناوری و تغییر سبک زندگی خانوادهها، کمتحرکی در کودکان به یکی از نگرانیهای جدی مادران تبدیل شده است. بسیاری از کودکانی که ساعات طولانی را صرف تماشای تلویزیون، بازی با موبایل یا انجام فعالیتهای نشسته میکنند، به تدریج از بازیهای بدنی و تحرک طبیعی کودکانه فاصله میگیرند. این کاهش فعالیت بدنی نهتنها بر رشد جسمی آنها تأثیر میگذارد، بلکه میتواند سلامت روحی، تمرکز و حتی روابط اجتماعیشان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. برای بررسی وضعیت سلامت و ارائه برنامههای مناسب تحرک و فعالیت بدنی، مراجعه به یک کلینیک تخصصی کودکان میتواند راهگشا باشد.
علت کم تحرکی در کودکان
کم تحرکی در کودکان معمولاً تنها یک عادت نیست، بلکه نتیجه مجموعهای از عوامل محیطی، روحی و رفتاری است. شناخت این عوامل کمک میکند تا راحتتر بتوانیم سبک زندگی کودک را اصلاح کنیم.
- استفاده بیش از حد از موبایل، تلویزیون و تبلت: بازیهای دیجیتال و برنامههای تصویری کودکان را ساعتها در حالت نشسته نگه میدارند. جذابیت این وسایل باعث میشود تحرک بدنی برای کودک کسلکننده به نظر برسد و جای بازیهای فعال را بگیرد.
- نبود فضای کافی برای بازی و حرکت: زندگی آپارتمانی، نداشتن حیاط یا دسترسی محدود به پارکها میتواند امکان تحرک را کاهش دهد. در این شرایط کودک مجبور است بیشتر وقت خود را در فضای بسته و بدون فعالیت بدنی سپری کند.
- سبک زندگی والدین و نبود الگوی فعال: کودکان بیشتر از هر چیز از والدین یاد میگیرند. اگر والدین خودشان تحرک کمی داشته باشند و بیشتر مشغول کارهای نشسته یا موبایل باشند، کودک نیز به همین سبک عادت میکند.
- نداشتن برنامه روزانه برای ورزش یا بازی بدنی: وقتی تحرک بخشی از برنامه روزانه نباشد، کودک بهتدریج به فعالیتهای بیتحرک عادت میکند. نبود نظم، برنامهریزی یا حتی چند دقیقه بازی فعال میتواند کم تحرکی را تقویت کند.
- کمبود انگیزه یا همراه برای بازی: بعضی کودکان اگر کسی همراهشان نباشد یا تشویق نشوند، انگیزهای برای فعالیت بدنی پیدا نمیکنند. نبود دوست، همبازی یا همکاری والدین ممکن است باعث گوشهگیری و کم تحرکی شود.
- دلایل روحی و احساسی: گاهی بیتحرکی نشانه خستگی ذهنی، اضطراب، خجالتی بودن یا حتی افسردگی است. در این حالت کودک ترجیح میدهد در سکوت بماند یا سرگرم موبایل شود تا اینکه فعالیت بدنی انجام دهد.
عوارض کم تحرکی در کودکان
کم تحرکی در کودکان تنها کاهش حرکتهای بدنی نیست، بلکه عاملی است که میتواند بر تمام جنبههای زندگی کودک تأثیر بگذارد. هنگامی که کودک ساعات زیادی را بدون فعالیت سپری میکند، ممکن است در کوتاهمدت دچار بیحوصلگی و خستگی شود و در بلندمدت با مشکلات جسمی و روحی جدی مواجه گردد. در ادامه، مهمترین پیامدهای کم تحرکی را با حفظ تیترها اما به شکل توضیحی بررسی میکنیم.
۱. افزایش وزن و چاقی کودک
کم تحرکی یکی از دلایل اصلی افزایش وزن در کودکان است. زمانی که کودک تحرک کافی ندارد، کالری مصرف نمیشود و در بدن بهصورت چربی ذخیره میگردد. این موضوع میتواند باعث اضافهوزن، خستگی زودهنگام، کاهش اعتماد به نفس و حتی افزایش احتمال ابتلا به بیماریهایی مانند دیابت و مشکلات قلبی شود.
۲. ضعف عضلات و استخوانها
کودک برای رشد صحیح عضلات و استخوانها به تحرک نیاز دارد. کم تحرکی در کودکان میتواند باعث ضعیف شدن عضلات، کاهش استقامت بدنی و اختلال در هماهنگی حرکات شود. همچنین احتمال بروز مشکلات اسکلتی مانند کف پای صاف یا افتادگی شانه در این کودکان بیشتر است، زیرا بدن آنها تمرین کافی برای استحکام ندارد.
۳. اختلال در رشد و سوختوساز بدن
فعالیت بدنی نقش مهمی در تنظیم سوختوساز و رشد طبیعی کودک دارد. کم تحرکی ممکن است موجب اختلال در اشتها، کاهش انرژی بدن و حتی کند شدن روند رشد قد و وزن شود. به علاوه، نبود تحرک میتواند عملکرد هورمونهای رشد را مختل کند و باعث بیحوصلگی و بیرمقی جسمی گردد.
۴. مشکلات تنفسی و قلبی
کودکانی که تحرک کمی دارند، ظرفیت تنفسی و توان قلبی ضعیفتری نسبت به همسالان فعال خود نشان میدهند. آنها معمولاً در هنگام بازی یا فعالیت خیلی زود خسته میشوند و تپش قلب یا نفسنفس زدن را تجربه میکنند. در طولانیمدت نیز ممکن است سیستم قلب و عروق آنها ضعیف و آسیبپذیر شود.
۵. تأثیر بر سلامت روان و احساسات
کم تحرکی در کودکان فقط به بدن آسیب نمیزند؛ بلکه روح را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. نبود فعالیت بدنی باعث کاهش ترشح هورمونهای شادیآور میشود و در نتیجه کودک ممکن است دچار اضطراب، بیحوصلگی، کاهش تمرکز یا حتی افسردگی شود. این کودکان معمولاً انرژی کمتری دارند و انگیزه انجام کارهای جدید در آنها کمتر دیده میشود.
برای حفظ رشد جسمی و سلامت روانی کودکان، برنامهریزی فعالیتهای بدنی منظم با راهنمایی دکتر سونا اسلامپور، متخصص کودکان میتواند تأثیر قابلتوجهی داشته باشد.
متخصص کودکان، فوق تخصص نوزادان و پیرامون تولد
بورد تخصصی از دانشگاه شهید بهشتی تهران، بورد فوق تخصصی از دانشگاه تهران
۶. کاهش مهارتهای اجتماعی
وقتی فعالیتهای کودک محدود باشد، ارتباط او با دیگران نیز کمتر میشود. شرکت نکردن در بازیهای گروهی و نبود تحرک باعث میشود کودک نتواند مهارت همکاری، حل مسئله و ارتباط موثر با همسالان را به خوبی یاد بگیرد. در نتیجه، اعتماد به نفس اجتماعی او کاهش یافته و ممکن است احساس تنهایی یا انزوا در او شکل بگیرد.
۷. وابستگی شدید به وسایل دیجیتال
کودکانی که تحرک کمی دارند، معمولاً زمان بیشتری را با وسایل دیجیتال میگذرانند. این وابستگی میتواند رشد طبیعی مغز و مهارتهای زندگی واقعی را کند کند و جای فعالیتهای حرکتی را بگیرد. در برخی موارد کودک به حدی در دنیای مجازی غرق میشود که زمان برای بازیهای واقعی و ایجاد خلاقیت را از دست میدهد.
۸. اختلال در خواب
فعالیت بدنی، کیفیت خواب را افزایش میدهد؛ اما کم تحرکی در کودکان میتواند باعث بیخوابی، خواب سبک یا بیدار شدنهای پیدرپی در شب شود. این اختلالات خواب باعث خستگی صبحگاهی و کاهش تمرکز در طول روز میشود و ممکن است روند یادگیری کودک را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
عوارض کم تحرکی در کودکان
کم تحرکی در کودکان تنها باعث خستگی یا بیحوصلگی کودک نمیشود، بلکه میتواند بر رشد جسمی، ذهنی و عاطفی او تأثیر جدی بگذارد. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ممکن است پیامدهای زیر در کودک دیده شود:
- اضافهوزن و چاقی: وقتی کودک تحرک کافی ندارد، کالریهای اضافی در بدن ذخیره میشود و به مرور باعث چاقی و کاهش اعتماد به نفس میگردد. در موارد شدید، احتمال دیابت و مشکلات قلبی نیز افزایش پیدا میکند.
- ضعف عضلات و استخوانها: بدن کودک برای رشد نیاز به حرکت دارد. کم تحرکی موجب ضعف عضلات، کاهش استقامت بدنی و حتی شکلگیری مشکلاتی مانند کف پای صاف یا افتادگی شانه میشود.
- افت رشد و اختلال در سوختوساز بدن: فعالیت بدنی باعث تحریک هورمونهای رشد و تنظیم سوختوساز بدن میشود. وقتی تحرک کاهش یابد، ممکن است روند رشد کودک کند شود و بدن انرژی کمتری تولید کند.
- مشکلات تنفسی و قلبی: کودکان کمتحرک معمولاً هنگام فعالیت سریع خسته میشوند، نفسنفس میزنند و در بلندمدت ممکن است دچار ضعف در سیستم قلب و تنفس شوند.
- تأثیر منفی بر روحیه و احساسات: کم تحرکی در کودکان با کاهش ترشح هورمونهای شادیآور همراه است. در نتیجه کودک ممکن است دچار بیحوصلگی، اضطراب، کاهش تمرکز یا حتی افسردگی شود.
- کاهش مهارتهای اجتماعی: فعالیتهای حرکتی اغلب همراه با ارتباط و همکاری با دیگران است. دوری از این فعالیتها میتواند اعتماد به نفس اجتماعی کودک را کاهش دهد و او را گوشهگیر کند.
- وابستگی به وسایل دیجیتال: وقتی تحرک کم شود، سرگرمی اصلی کودک اغلب موبایل، تلویزیون یا بازیهای رایانهای خواهد بود. این وابستگی میتواند جایگزین تجربههای واقعی زندگی و رشد طبیعی مهارتها شود.
- اختلال در خواب: کودک فعال معمولاً خواب عمیقتر و آرامتری دارد. کم تحرکی ممکن است موجب بیخوابی، خواب سبک یا خستگی صبحگاهی شود و تمرکز او را در طول روز کاهش دهد.
راهکارهای کاهش کم تحرکی در کودکان
برای افزایش تحرک بدنی در کودکان، لازم نیست حتما امکانات خاص یا زمان زیادی داشته باشیم؛ گاهی تغییرات کوچک در سبک زندگی میتواند تأثیر بزرگی بر سلامت جسم و روح کودک بگذارد. در ادامه به مهمترین راهکارها اشاره میکنیم:
۱. محدود کردن زمان استفاده از وسایل دیجیتال
بهجای قطع کامل موبایل یا تلویزیون، میتوان زمان استفاده از آنها را مدیریت کرد. تعیین محدوده زمانی مشخص، مانند یک ساعت در روز، باعث میشود کودک فرصت بیشتری برای فعالیت بدنی پیدا کند.
۲. تشکیل برنامه روزانه برای تحرک
قرار دادن حتی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بازی یا فعالیت بدنی در برنامه روزانه کودک، میتواند به مرور زمان آن را به یک عادت تبدیل کند. بهتر است ساعت مشخصی برای بازی در خانه یا پیادهروی در بیرون در نظر گرفته شود.
۳. همراهی والدین در بازی و ورزش
کودک زمانی بیشتر به تحرک علاقهمند میشود که احساس کند تنها نیست. همراهی مادر یا پدر در بازیها، فعالیتهای حرکتی و حتی یوگا یا ورزشهای ساده در خانه، انگیزه کودک را چند برابر میکند.
۴. استفاده از بازیهای حرکتی داخل خانه
اگر فضای بیرونی محدود است، میتوان از بازیهایی مانند پانتومیم، طنابکشی، لیلی، پرش روی تشک و حتی رقص کودکانه استفاده کرد. این بازیها بیخطر هستند و تحرک را افزایش میدهند.
۵. تشویق و پاداشدهی
تحرک برای کودک باید جذاب باشد. استفاده از برچسبهای تشویقی، جدول امتیاز، یا پاداشهای کوچک میتواند کودک را برای شرکت در بازیهای فعال ترغیب کند.
۶. انتخاب ورزش مناسب با علاقه کودک
قرار نیست همه کودکان ورزشکار حرفهای شوند؛ کافی است فعالیتی را که دوست دارند انجام دهند. فوتبال، دوچرخهسواری، ژیمناستیک، شنا یا حتی رقص میتواند گزینهای مناسب باشد؛ مهم عشق و علاقه کودک است.
۷. فراهم کردن همبازی یا فعالیت گروهی
کودکان در جمع، بهتر و بیشتر فعال میشوند. قرارهای بازی با دوستان، شرکت در کلاسهای ورزشی گروهی یا حتی بازی در پارک با همسالان میتواند به افزایش تحرک کمک کند.
۸. تقویت اعتماد به نفس و کاهش ترس
گاهی کودک به دلیل ترس از آسیبدیدگی یا احساس ناتوانی، از فعالیت بدنی دوری میکند. تشویق، حمایت و ایجاد حس توانمندی در او میتواند این ترس را کاهش دهد و جرئت حرکت را به او بازگرداند.
سخن پایانی
کم تحرکی در کودکان تنها یک عادت ساده نیست؛ بلکه میتواند کیفیت زندگی امروز و حتی آینده آنها را تحت تأثیر قرار دهد. سلامت جسم و روح کودک به تحرک، بازی، تعامل با دیگران و تجربههای واقعی زندگی وابسته است. خوشبختانه برای پیشگیری از این مشکل، نیازی به امکانات پیچیده نیست؛ کافی است خانوادهها تحرک را بخشی از سبک زندگی خود قرار دهند و کودک را با تشویق، همراهی و برنامهریزی، به سمت فعالیتهای بدنی هدایت کنند.
هر قدم کوچک – مانند چند دقیقه پیادهروی، بازی در خانه، شرکت در فعالیتهای گروهی یا حتی کاهش زمان استفاده از وسایل دیجیتال – میتواند آغاز تغییری بزرگ باشد. کودکانی که امروز فعال و پرانرژی زندگی میکنند، در آینده انسانهایی سالمتر، شادابتر و بااعتمادبهنفستر خواهند بود.
