بینایی یکی از مهمترین حواس کودکان و نوزادان است که نقش اساسی در رشد و یادگیری ایفا میکند. کودکان از طریق بینایی نه تنها محیط پیرامون خود را میشناسند، بلکه بسیاری از مهارتهای حرکتی، اجتماعی و شناختی خود را نیز از این راه توسعه میدهند. بینایی در دوران نوزادی شروع به تکامل میکند؛ اما گاهی ممکن است به دلایلی رشد بینایی مختل شود شناخت دلایل و علائم آن میتوان در زمان مناسب به درمان مشکل بینایی پرداخت. در ادامه مقاله از سایت کلینیک کودکان در جنت آباد به برسی علائم هشدار دهنده بینایی در نوزادان میپردازیم.
مراحل تکامل بینایی در نوزادان
بینایی در نوزادان از بدو تولد تا حدود یک سالگی به طور چشمگیری تکامل مییابد. در این دوران، سیستم بینایی آنها مراحل مختلفی را طی میکند تا به وضوح و هماهنگی کامل برسد. در ادامه، مراحل کلیدی تکامل بینایی در نوزادان شرح داده شده است:
تولد تا یک ماهگی
نوزادان در بدو تولد تنها میتوانند اشیا را از فاصلهای حدود ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتری ببینند؛ یعنی فاصلهٔ چهرهٔ مادر تا صورت خود. در این سن، نوزادان بیشتر به نور و اشیا بزرگ یا سیاه و سفید واکنش نشان میدهند. چشمان نوزادان ممکن است به طور ناپایدار به اطراف حرکت کند یا کمی لوچ به نظر برسد که معمولاً طبیعی است.
یک تا دو ماهگی
در این دوره، نوزادان میتوانند حرکات کند اشیا را دنبال کنند و به تدریج نسبت به چهرهها و اشیا آشنا واکنش نشان میدهند. توجه بیشتری به چهرهٔ اطرافیان دارند و ممکن است گاهی اوقات با لبخند یا حرکات ساده به آنها واکنش نشان دهند. نوزادان قادرند رنگهای متضاد و پررنگ مانند قرمز و زرد را از هم تشخیص دهند.
سه تا چهار ماهگی
در این مرحله، هماهنگی چشمها تقویت میشود و توانایی دنبال کردن دقیقتر اشیا در حال حرکت را پیدا میکنند. علاقهٔ به رنگها و اشیا با جزئیات بیشتر شده و به تدریج توانایی تشخیص چهرهها و حالات چهره را به دست میآورند. نوزادان شروع به شناسایی دستهای خود کرده و ممکن است با دقت بیشتری به حرکات دستهای خود نگاه کنند.
پنج تا هفت ماهگی
نوزادان در این سن توانایی دید سهبعدی را دارند که کمک میکند فاصله اشیا را بهتر تشخیص دهند و به توانایی شناسایی اشیا از دور و نزدیک دست پیدا میکنند و ممکن است به دنبال اشیا یا افراد خاص بگردند. علاقه آنها به بازی با اشیا و لمس کردن آنها بیشتر میشود، زیرا هماهنگی چشم و دست بهبود یافته است.
هشت تا دوازده ماهگی
در این سن، نوزادان میتوانند چهرههای آشنا را تشخیص دهند و حتی به دنبال افراد خاصی در اتاق بگردند. در این بازه سنی توانایی دیدن اشیا از فواصل مختلف تقویت شده و میتوانند با دقت بیشتر و سرعت بالاتر، حرکات را دنبال کنند. نوزادان در این دوره علاقهمند به کشف محیط پیرامون خود هستند و با نگاه به اطراف، سعی میکنند چیزهای جدیدی یاد بگیرند.
بیماریهای چشمی در نوزادان
بیماریهای بینایی در نوزادان ممکن است مادرزادی باشند یا در ماههای اول زندگی ایجاد شوند. تشخیص زودهنگام این بیماریها اهمیت زیادی دارد، زیرا برخی از آنها در صورت درمان بهموقع قابل کنترل یا بهبود هستند. برخی از مهمترین بیماریهای چشمی در نوزادان عبارتاند از:
- آبمروارید مادرزادی: کدورت عدسی چشم که باعث تاری دید میشود.
- گلوکوم مادرزادی: افزایش فشار چشم که باعث آسیب به عصب بینایی میشود. علائم این بیماری شامل حساسیت به نور، اشکریزی و بزرگ شدن قرنیه است.
- رتینوبلاستوما: نوعی تومور بدخیم چشم که بیشتر در سنین پایین بروز میکند. علامت اصلی آن درخشندگی یا سفیدی غیرعادی در مردمک چشم است.
- انسداد مجرای اشکی: نوزادانی که مجرای اشکیشان مسدود است دچار اشکریزی مداوم و قرمزی چشم میشوند.
- تنبلی چشم (آمبلیوپی): کاهش قدرت بینایی یک چشم که به طور کامل رشد نکرده است.
- استرابیسم (لوچی): در این حالت، چشمها همراستا نیستند و به جهات مختلف نگاه میکنند.
علائم هشدار دهنده بینایی در نوزادان
در سالهای اولیه زندگی، تشخیص بهموقع مشکلات بینایی در نوزادان از اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از این مشکلات اگر بهموقع شناسایی و درمان شوند میتواند کیفیت زندگی کودک را در بزرگسالی تغیر دهد. برخی علائم هشداردهنده که والدین و مراقبان باید به آنها توجه داشته باشند عبارتاند از:
- عدم تمرکز بر اشیا یا چهرهها
- عدم توانایی تمرکز بر چهرهها یا اشیا نزدیک تا ۲ تا ۳ ماهگی.
- عدم واکنش به چهره والدین یا دنبال نکردن اشیا متحرک.
- حرکت ناهماهنگ یا ناپایدار چشمها
- حرکت ناهماهنگ مداوم چشمها یا تمایل یکی از چشمها به داخل یا خارج.
- عدم رفع این حالت تا ۴ تا ۶ ماهگی، نیازمند بررسی پزشکی است.
- عدم پاسخ به نور یا تحریک بصری
- عدم واکنش به تغییرات نور یا تحریکات بصری مانند دست تکان دادن.
- چشمهای قرمز، آبریزش یا حساسیت به نور
- قرمزی مداوم، اشکریزی بیش از حد یا حساسیت به نور که ممکن است نشانهٔ عفونت یا گلوکوم مادرزادی باشد.
- حرکات غیرعادی سر
- متمایل کردن سر به جهت خاص یا حرکت مداوم سر به طرفین برای دیدن بهتر اشیا.
- عدم توجه به اشیا متحرک
- نوزاد به طور طبیعی باید به اشیا متحرک توجه کند و آنها را دنبال کند؛ عدم انجام این کار میتواند نشانهٔ مشکل باشد.
- سفیدی غیرطبیعی در مردمک چشم
- مشاهدهٔ سفیدی یا درخشندگی غیرعادی در مردمک چشم که ممکن است نشانهٔ مشکلاتی مانند آبمروارید مادرزادی یا تومور شبکیه باشد.
- مالیدن مداوم چشمها
- مالیدن مکرر چشمها یا فشار دادن آنها که میتواند نشانهٔ ناراحتی چشمی، خارش یا ضعف بینایی باشد.
- حرکت سریع و غیرارادی چشمها
- حرکت سریع و غیرارادی چشمها (نیستاگموس) که میتواند به دلیل اختلالات بینایی یا مشکلات سیستم عصبی باشد.
والدین باید به علائم غیرعادی بینایی در نوزادان توجه کرده و در صورت مشاهده هرگونه نشانه هشداردهنده به متخصص چشمپزشکی یا متخصص اطفال مراجعه کنند. همچنین، انجام معاینات دورهای توسط اپتومتریست در سنین ۶ ماهگی و ۳ سالگی برای تشخیص و شناسایی بهموقع مشکلات احتمالی توصیه میشود.
دلایل شایع مشکلات بینایی در نوزادان
شناخت دلایل مشکلات بینایی در نوزادان میتواند به پیشگیری از بروز این مشکلات کمک کند.
- عوامل ژنتیکی: برخی از مشکلات بینایی مانند آب مروارید مادرزادی یا گلوکوم ممکن است از والدین به نوزاد منتقل شود.
- نارس بودن نوزاد: نوزادانی که زودتر از موعد به دنیا میآیند، بیشتر در معرض مشکلات بینایی هستند.
- عفونتهای دوران بارداری: بیماریهایی مانند سرخجه یا توکسوپلاسموز در دوران بارداری میتوانند به مشکلات چشمی در نوزادان منجر شوند.
- آسیبهای زایمانی: آسیب به چشم یا عصب بینایی در هنگام زایمان میتواند مشکلاتی ایجاد کند.
چگونه میتوان بینایی نوزادان را ارزیابی کرد؟
بررسیهای منظم بینایی در نوزادان یکی از راهکارهای مؤثر برای شناسایی زودهنگام مشکلات است.
- پزشکان متخصص اطفال معمولاً در معاینات اولیه، عملکرد چشم و بینایی نوزاد را ارزیابی میکنند.
- از سه ماهگی به بعد، توانایی تعقیب اشیا و واکنش به نور بررسی میشود.
- در صورت نیاز، پزشک نوزاد را به یک متخصص چشمپزشکی ارجاع میدهد تا آزمایشهای دقیقتری انجام شود.
درمان مشکلات بینایی در نوزادان
درمان به موقع میتواند از بروز مشکلات جدیتر بینایی در نوزادان جلوگیری کند. روشهای درمان بسته به نوع مشکل متفاوت است.
- استفاده از عینکهای مخصوص برای اصلاح مشکلات انکساری.
- انجام جراحی در مواردی مانند آب مروارید مادرزادی یا گلوکوم.
- استفاده از تمرینات تقویتی برای بهبود هماهنگی عضلات چشم.
- مراجعه منظم به چشمپزشک برای پیگیری وضعیت بینایی.
نقش والدین در مراقبت از بینایی نوزادان
والدین نقش کلیدی در مراقبت از بینایی نوزادان و شناسایی مشکلات اولیه دارند. با رعایت نکاتی میتوان به رشد سالم بینایی کمک کرد.
- اطمینان از تغذیه مناسب کودک که حاوی ویتامینها و مواد معدنی ضروری مانند ویتامین A باشد.
- دور نگه داشتن نوزاد از نورهای شدید و مستقیم.
- انجام معاینات منظم چشمی حتی در صورت عدم مشاهده علائم.
- ایجاد محیطی پر از محرکهای بصری مانند اشیای رنگی و متحرک برای تقویت بینایی.
چه زمانی برای معاینه رشد بینایی نوزادان به پزشک مراجعه کنیم؟
برای اطمینان از رشد سالم بینایی در نوزادان، معاینات پزشکی در زمانهای مشخص توصیه میشود. اولین معاینه بلافاصله پس از تولد انجام میشود تا مشکلات جدی مانند آب مروارید مادرزادی شناسایی شوند. سپس، در ۶ تا ۱۲ ماهگی، ۲ تا ۳ سالگی و ۴ تا ۵ سالگی، معاینات دورهای صورت میگیرد و از ۶ سالگی به بعد، هر سال یکبار. این معاینات منظم به تشخیص و درمان زودهنگام مشکلات بینایی کمک میکنند.
سخن پایانی
سلامت بینایی در نوزادان برای رشد کودک بسیار مهم است. والدین باید به سلامت چشمان فرزند خود توجه کنند و در صورت مشاهده هرگونه علامت غیرعادی، به پزشک فوق تخصص نوزادان مراجعه کنند. انجام معاینات منظم چشم به تشخیص زودهنگام مشکلات کمک میکند و میتواند از بروز مشکلات جدیتر جلوگیری کند. با این اقدامات، والدین میتوانند به رشد بهتر و سالمتر کودک خود کمک کنند.
