مادر بودن یعنی همیشه با دقت به رفتارهای کودک توجه کردن و نگران کوچکترین تغییرات بودن. گاهی ممکن است مادران متوجه رفتارهایی در فرزندشان شوند که با دیگر کودکان همسن کمی متفاوت است؛ مثلاً دیر شروع به صحبت میکند، به تماس چشمی علاقهای ندارد یا بازیهای تکراری انجام میدهد. این رفتارها میتوانند نشانههایی از طیف اوتیسم باشند.
تشخیص اوتیسم در خانه میتواند قدمی مهم برای کمک به رشد و پیشرفت بهتر کودک باشد. در این مطلب از کلینیک تخصصی کودکان تلاش کردهایم با زبانی ساده و قابل فهم، به مادران عزیز کمک کنیم تا برخی نشانههای اولیه اوتیسم را بشناسند و در صورت نیاز، با مراجعه به متخصصین گامهای لازم را بردارند.
اهمیت تشخیص اوتیسم در خانه
تشخیص زودهنگام اوتیسم در خانه میتواند نقش کلیدی در حمایت از رشد و پیشرفت کودک ایفا کند. زمانی که والدین، بهویژه مادران، با نشانههای اولیه این اختلال آشنا باشند، میتوانند تغییرات رفتاری یا تاخیرهای رشدی را سریعتر شناسایی کنند و اقدامات لازم را انجام دهند. آگاهی از این علائم در محیط خانه چند مزیت مهم دارد:
- شروع مداخله زودهنگام: هرچه درمان و آموزش زودتر آغاز شود، احتمال بهبود مهارتهای اجتماعی، زبانی و شناختی کودک بیشتر خواهد بود.
- کاهش اضطراب والدین: شناخت رفتارهای طبیعی و غیرطبیعی باعث میشود والدین با آرامش و اطمینان بیشتری برای کمک به کودک اقدام کنند.
- صرفهجویی در زمان و هزینه: بررسی اولیه در خانه میتواند مسیر مراجعه به متخصص را هدفمندتر و مؤثرتر کند.
- ایجاد ارتباط بهتر با پزشک: زمانی که والدین با مشاهده دقیق رفتارهای کودک، اطلاعات کاملتری به پزشک ارائه دهند، فرایند تشخیص و برنامهریزی درمان سریعتر انجام میشود.
در نتیجه، تشخیص اوتیسم در خانه به معنای جایگزین کردن ارزیابی تخصصی نیست، بلکه اولین قدم آگاهانه برای آغاز یک مسیر حمایتی و درمانی مؤثر به شمار میآید.
علائم اولیه اوتیسم در کودکان چیست؟
علائم اوتیسم در کودکان معمولاً در سالهای ابتدایی زندگی (پیش از ۳ سالگی) ظاهر میشود. اوتیسم نوعی اختلال رشدیست و تشخیص زودهنگام آن نقش مهمی در بهبود مهارتهای کودک دارد.
- عدم برقراری تماس چشمی با دیگران
- واکنش ندادن به نام خود تا ۱۲ ماهگی
- ناتوانی در اشاره کردن یا نشان دادن اشیاء
- تأخیر در حرف زدن یا برقراری ارتباط کلامی
- بازی نکردن با کودکان دیگر یا نداشتن علاقه به تعامل اجتماعی
- رفتارهای تکراری مثل تکان دادن دستها یا چرخیدن دور خود
- حساسیت زیاد یا کم به صدا، نور یا لمس
دکتر سونا اسلامپور، متخصص کودکان، با بهرهگیری از تجربه بالینی خود، به والدین در شناسایی علائم اولیه اوتیسم در خانه کمک میکند.
متخصص کودکان، فوق تخصص نوزادان و پیرامون تولد
بورد تخصصی از دانشگاه شهید بهشتی تهران، بورد فوق تخصصی از دانشگاه تهران
تست ساده تشخیص اوتیسم در خانه برای کودکان
این تست تشخیص اوتیسم در خانه فقط یک ابزار غربالگری خانگی است و نمیتواند به طور قطعی وجود یا عدم وجود اوتیسم را مشخص کند. اگر پس از انجام این تست، برخی از نشانهها را در کودک خود مشاهده کردید، بهتر است با پزشک متخصص رشد یا روانشناس کودک مشورت کنید.
نحوه انجام تست
در یک محیط آرام و بدون عوامل حواسپرتی، رفتار و واکنشهای کودک خود را در موقعیتهای مختلف بررسی کنید. بهتر است هر سؤال را با توجه به رفتار معمول کودک در چند هفته گذشته پاسخ دهید.
- تماس چشمی: آیا کودک هنگام صحبت کردن یا بازی با شما، به چشمانتان نگاه میکند؟
- بله
- به ندرت
- هرگز
- پاسخ به نام: وقتی نام او را صدا میزنید، آیا واکنش نشان میدهد یا به سمت شما برمیگردد؟
- همیشه
- گاهی
- هرگز
- بازی تعاملی: آیا کودک به بازیهای ساده مانند قایمباشک یا توپبازی علاقه دارد و با شما همراهی میکند؟
- بله
- گاهی
- خیر
- اشاره کردن: آیا کودک برای نشان دادن چیزی، با انگشت اشاره میکند یا آن را به شما میدهد؟
- بله
- به ندرت
- خیر
- تقلید کردن: آیا حرکات یا صداهای شما را تقلید میکند؟ (مثل دست زدن، بایبای کردن یا صدا درآوردن)
- بله
- به ندرت
- خیر
- واکنش به صدا: وقتی صدای بلند یا ناگهانی میشنود، آیا واکنش طبیعی نشان میدهد؟
- بله
- گاهی
- خیر
- علایق محدود: آیا کودک بیشتر وقت خود را روی یک اسباببازی یا فعالیت خاص میگذارد و علاقه کمی به تنوع دارد؟
- خیر
- کمی
- بله
- حرکات تکراری: آیا حرکات تکراری مانند تکان دادن دستها، راه رفتن روی نوک پا یا چرخاندن اشیا دارد؟
- خیر
- گاهی
- بله
تفسیر اولیه نتیجه
- اکثر پاسخها “بله” یا “همیشه” در سؤالات مثبت: احتمال اوتیسم کم است، اما همچنان رشد کودک را زیر نظر داشته باشید.
- چند پاسخ “به ندرت” یا “خیر” در موارد مهم مثل تماس چشمی یا پاسخ به نام: بهتر است برای ارزیابی دقیقتر به متخصص مراجعه کنید.
- پاسخهای متعدد “خیر” یا “هرگز” به رفتارهای اجتماعی کلیدی: مراجعه فوری به متخصص رشد کودک توصیه میشود.
بازیهای ساده برای بررسی نشانههای اوتیسم
در ادامه چند بازی برای تشخیص اوتیسم در خانه معرفی میکینم که مادران بتوانند در خانه انجام دهند و در حین بازی، نشانههای احتمالی اوتیسم را هم بررسی کنند. این بازیها به گونهای طراحی میشوند که برای کودک جذاب باشند و در عین حال، رفتارهای مهمی مثل ارتباط چشمی، تقلید، تعامل اجتماعی و واکنش به صدا را نشان دهند.
1. بازی «قایمباشک» با صورت
صورت خود را با دست یا پارچه بپوشانید، چند ثانیه صبر کنید و سپس با گفتن «هُوپ!» یا «بَه بَه!» صورت خود را نشان دهید.
- آیا کودک به شما نگاه میکند؟
- آیا لبخند میزند یا واکنش احساسی نشان میدهد؟
- آیا تلاش میکند بازی را ادامه دهد؟
2. بازی «توپغلتان»
روی زمین بنشینید، توپ را به سمت کودک بغلتانید و منتظر بمانید او هم توپ را برگرداند.
- آیا کودک به بازی پاسخ میدهد؟
- آیا مفهوم نوبتگیری را میفهمد؟
- آیا با نگاه یا لبخند تعامل برقرار میکند؟
3. بازی «اشاره به اشیا»
به یک شیء جذاب (مثل عروسک یا لامپ) اشاره کنید و نام آن را بگویید. سپس ببینید کودک به همان جهت نگاه میکند یا نه.
- آیا کودک مسیر اشاره شما را دنبال میکند؟
- آیا به آن شیء نگاه میکند یا علاقه نشان میدهد؟
4. بازی «تقلید حرکات»
حرکات سادهای مثل دست زدن، بایبای کردن یا زدن پا به زمین را انجام دهید و از کودک بخواهید تقلید کند.
- آیا کودک حرکات شما را تقلید میکند؟
- آیا به شما نگاه میکند تا حرکت را یاد بگیرد؟
5. بازی «صدای منو پیدا کن»
وقتی کودک مشغول بازی است، از پشت سر یا کنار او نامش را صدا کنید.
- آیا کودک به سمت صدا برمیگردد؟
- آیا لبخند میزند یا پاسخ کلامی میدهد؟
6. بازی «تعویض اسباببازی»
یک اسباببازی به کودک بدهید و سپس یک اسباببازی دیگر نشان دهید تا ببینید آیا تمایل به تعویض دارد یا خیر.
- آیا کودک انعطاف در بازی دارد؟
- آیا به تنوع و تغییر علاقهمند است یا فقط روی یک شیء خاص تمرکز دارد؟
سخن پایانی
شناسایی زودهنگام نشانههای اوتیسم، نقش مهمی در رشد و پیشرفت کودک دارد. مادران میتوانند با استفاده از تستهای ساده و بازیهای تعاملی در خانه، رفتار و واکنشهای فرزند خود را بهتر بشناسند و در صورت مشاهده علائم نگرانکننده، به موقع با پزشک یا متخصص رشد کودک مشورت کنند. به یاد داشته باشید که هر کودک سرعت رشد و شیوه ارتباط خاص خود را دارد، اما آگاهی و پیگیری شما با تستهای تشخیص اوتیسم در خانه میتواند بهترین هدیه برای آینده او باشد.
