دندان قروچه کودکان یا براکسیسم (Bruxism) به فشردن یا ساییدن غیرارادی دندان‌ها گفته می شود و می تواند در هنگام خواب یا بیداری اتفاق بیفتد. دندان قروچه در کودکان، به ویژه در سال‌های ابتدایی زندگی، نسبتاً شایع است و بسیاری از کودکان با افزایش سن آن را کمتر تجربه می کنند. با این حال، اگر دندان قروچه شدید یا مداوم باشد، ممکن است با سایش دندان‌ها، درد فک و صورت یا مشکلات خواب همراه شود.
علت دندان قروچه در همه کودکان یکسان نیست و ممکن است عوامل مختلفی مانند استرس، برخی مشکلات خواب، تحریک یا ناراحتی داخل دهان و بعضی شرایط زمینه‌ای در آن نقش داشته باشند. بنابراین شدت دندان قروچه و علائم همراه آن در تصمیم گیری برای مراجعه به پزشک یا دندانپزشک اهمیت دارد.
در این مطلب از از کلینیک تخصصی کودکان، علت دندان قروچه کودکان در خواب و بیداری، علائم و عوارض آن، روش تشخیص، درمان و راهکارهایی را که والدین می‌توانند برای کاهش این مشکل در خانه انجام دهند بررسی می‌کنیم.
انواع دندان قروچه کودکان چیست؟
دندان قروچه یا براکسیسم به فشردن یا ساییدن غیرارادی دندان‌ها گفته می شود. این رفتار ممکن است هنگام خواب یا در طول روز و زمانی که کودک بیدار است اتفاق بیفتد.
دندان قروچه کودکان در خواب
در این حالت، کودک هنگام خواب دندان های خود را به هم فشار می دهد یا روی یکدیگر می‌ساید و معمولاً خودش از این رفتار آگاه نیست. صدای ساییدن دندان‌ها ممکن است والدین را متوجه این مشکل کند، اما دندان قروچه همیشه صدای قابل توجهی ایجاد نمی‌کند.
دندان قروچه کودکان در بیداری
برخی کودکان در طول روز و هنگام بیداری دندان های خود را به هم فشار می‌دهند یا می سایند. این حالت ممکن است هنگام تمرکز، هیجان یا تنش اتفاق بیفتد و گاهی به شکل یک عادت رفتاری دیده شود.
به همین دلیل، اگر کودک در طول روز مرتب دندان‌هایش را فشار می‌دهد، فقط به دندان قروچه شبانه توجه نکنید و این موضوع را نیز با دندانپزشک کودک در میان بگذارید.
علت دندان قروچه کودکان در خواب
علت دقیق دندان قروچه در کودکان همیشه مشخص نیست و ممکن است بیش از یک عامل در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشد. پژوهش‌ها و منابع پزشکی، عواملی مانند استرس، اختلالات خواب، مشکلات تنفسی هنگام خواب، تحریک یا ناراحتی داخل دهان و برخی شرایط زمینه ای را با دندان قروچه در کودکان مرتبط دانسته‌اند. بنابراین نمی‌توان در همه کودکان یک علت مشخص برای دندان قروچه در نظر گرفت.
استرس و عوامل روانی
استرس و اضطراب می‌توانند در بعضی کودکان با افزایش فشردن یا ساییدن دندان‌ها همراه باشند. نگرانی‌های مربوط به مدرسه، خانواده، تغییرات محیطی یا سایر فشارهای روانی ممکن است در برخی کودکان این رفتار را تشدید کنند. با این حال، استرس تنها علت دندان قروچه نیست و نباید از روی وجود دندان قروچه، اضطراب کودک را نتیجه گرفت.
مشکلات و اختلالات خواب
برخی اختلالات و رفتارهای مرتبط با خواب با دندان قروچه کودکان ارتباط دارند. برای مثال، مطالعات ارتباطی بین دندان قروچه و عواملی مانند خرخر، تنفس دهانی و خواب ناآرام را گزارش کرده‌اند. با این حال، وجود این ارتباط به معنی آن نیست که دندان قروچه حتماً ناشی از یک اختلال تنفسی یا بیماری خواب است.
مشکلات یا تحریکات داخل دهان و فک
دندان‌درآوردن، درد دندان، تحریک بافت‌های داخل دهان یا دردهایی مانند گوش‌درد ممکن است در بعضی کودکان با افزایش فشردن یا ساییدن دندان‌ها همراه باشند. در صورت وجود درد یا ناراحتی دهانی، بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد.
مشکلات تنفسی هنگام خواب
در برخی پژوهش‌ها بین دندان قروچه و مشکلات تنفسی یا برخی نشانه‌های اختلالات تنفسی هنگام خواب ارتباط مشاهده شده است. اگر کودک علاوه بر دندان قروچه، خرخر شدید، تنفس دهانی، بی‌قراری خواب یا وقفه‌های تنفسی دارد، بهتر است از نظر مشکلات خواب و تنفس نیز بررسی شود. شواهد موجود، ارتباط این دو وضعیت را مطرح می‌کنند، اما رابطه علت و معلولی قطعی هنوز مشخص نیست.
برخی بیماری‌ها یا داروها
در بعضی کودکان، برخی شرایط پزشکی یا مصرف بعضی داروها ممکن است با براکسیسم ارتباط داشته باشد. بنابراین اگر دندان قروچه پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده یا کودک بیماری زمینه‌ای دارد، والدین باید موضوع را با پزشک در میان بگذارند.
منبع این بخش: Healthy children.org
برای دندان قروچه کودکان به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
اگر متوجه دندان قروچه در کودک تان شده‌اید، لازم نیست خودتان علت آن را تشخیص دهید. بهتر است اولین مراجعه به دندانپزشک کودکان باشد تا دندان‌ها، فک و وضعیت دهان کودک بررسی شود و مشخص شود آیا مشکلی در این نواحی وجود دارد یا نه. در صورتی که دندان قروچه همراه با خرخر، تنفس از دهان، خواب بی‌قرار یا وقفه های تنفسی در خواب باشد، بهتر است کودک توسط متخصص اطفال هم بررسی شود تا مشکلات مربوط به تنفس و خواب بررسی شود.
از طرفی، اگر بعد از بررسی‌های لازم مشخص شود که دندان قروچه با استرس یا اضطراب کودک ارتباط دارد، مراجعه به روانشناس کودک می‌تواند برای پیدا کردن علت استرس و کمک به کنترل آن مفید باشد.
پس اگر علت دندان قروچه را نمی دانید، از دندانپزشک کودکان شروع کنید؛ در صورت نیاز، او شما را برای بررسی‌های بیشتر به متخصص مناسب ارجاع می‌دهد.
گاهی دندان قروچه در کودکان موقتی است و با بزرگ تر شدن کودک کمتر می‌شود؛ اما اگر این اتفاق زیاد تکرار می‌شود یا همراه با درد و سایش دندان‌هاست، بهتر است علت آن را جدی‌تر بررسی کنید. در کلینیک دندانپزشکی کودکان آنا، دندان‌ها و فک کودک بررسی می‌شود و در صورت نیاز، راهکار مناسب متناسب با سن و شرایط او پیشنهاد خواهد شد.
آیا کمبود ویتامین باعث دندان قروچه کودکان می‌شود؟
شواهد کافی برای اینکه کمبود یک ویتامین مشخص را علت مستقیم دندان قروچه کودکان بدانیم وجود ندارد. بنابراین نباید صرفاً به دلیل دندان قروچه، برای کودک مکمل ویتامین یا مواد معدنی شروع کرد. اگر کودک علائم کمبود تغذیه‌ای دارد، بررسی و آزمایش باید بر اساس نظر پزشک انجام شود. معمولا استرس و عوامل روانی و مشکلات فک و دندان ها از شایع ترین علت های دندان قروچه در کودکان هستند.
اگرچه دندان قروچه کودکان موقتی است و با رشد و بلوغ کاهش می‌یابد، اما در صورتی که این مشکل ادامه پیدا کند یا منجر به آسیب به دندان‌ها و فک شود، توصیه می‌شود که والدین با دندان پزشک اطفال مشورت کنند.
آیا دندان قروچه کودکان طبیعی است؟
دندان قروچه در کودکان نسبتاً شایع است و بسیاری از کودکان با افزایش سن آن را کمتر تجربه می‌کنند. بنابراین صرف شنیدن صدای ساییدن دندان‌ها در خواب، به این معنی نیست که کودک دچار یک بیماری جدی شده است.
با این حال، شدت و تداوم دندان قروچه اهمیت دارد. اگر کودک درد فک یا صورت دارد، دندان‌ها دچار سایش یا شکستگی شده‌اند، خواب او مختل شده یا هم زمان علائمی مانند خرخر شدید و مشکلات تنفسی در خواب دیده می‌شود، بهتر است کودک توسط دندانپزشک یا پزشک بررسی شود.
به عبارت دیگر، در موارد خفیف و بدون علامت هشدار، ممکن است فقط پیگیری و توجه به وضعیت کودک کافی باشد؛ اما دندان قروچه شدید، مداوم یا همراه با علائم دیگر نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
علائم دندان قروچه کودکان
دندان قروچه ممکن است فقط با صدای ساییدن دندان‌ها هنگام خواب مشخص شود و گاهی نیز هیچ علامت واضحی برای والدین ایجاد نکند. برخی نشانه‌هایی که می‌توانند با دندان قروچه همراه باشند عبارت‌اند از:
- صدای ساییدن یا فشردن دندان‌ها هنگام خواب
- سایش یا تغییر شکل سطح دندان‌ها
- حساسیت یا درد دندان‌ها
- درد یا خستگی عضلات فک و صورت
- درد فک، صورت یا اطراف گوش
- سردرد، به ویژه پس از بیدار شدن
- شکایت کودک از درد یا ناراحتی هنگام جویدن
وجود یکی از این علائم به‌تنهایی دندان قروچه را اثبات نمی‌کند. دندانپزشک با بررسی دندان‌ها، عضلات فک و شرح حال کودک می‌تواند مشخص کند که آیا نشانه‌ها با براکسیسم ارتباط دارند یا خیر.
درمان دندان قروچه کودکان در خواب چگونه است؟
برای دندان قروچه کودکان یک درمان واحد که برای همه کودکان مناسب باشد وجود ندارد. انتخاب روش درمان به سن کودک، شدت دندان قروچه، وجود آسیب دندانی یا درد و همچنین عوامل احتمالی همراه بستگی دارد. شواهد علمی درباره اثربخشی درمان‌های مختلف در کودکان هنوز محدود است؛ بنابراین هدف اصلی معمولاً شناسایی و مدیریت عوامل مرتبط، محافظت از دندان‌ها و کنترل علائم است.
| علت دندان قروچه کودک | درمان پیشنهادی |
|---|---|
| استرس و اضطراب | مشاوره روانشناسی کودک، ایجاد روتین خواب منظم، تکنیک‌های آرام‌سازی |
| نامرتبی دندان‌ها یا ناهماهنگی فک | بررسی تخصصی دندانپزشک و درمان ارتودنسی در صورت نیاز |
| دردهای زمینه‌ای (گوش، لوزه، سردرد) | درمان مشکل پزشکی اصلی توسط پزشک |
| عادت رفتاری یا فشار فک در طول روز | آموزش ریلکس کردن فک و اصلاح عادت‌های دهانی |
| ساییدگی شدید دندان‌ها | استفاده از نایت‌گارد (محافظ دندانی قالب گیری شده) |
| بیش‌فعالی (ADHD) | کنترل و درمان تحت نظر پزشک متخصص کودکان |
Pub Med طبق یافته های پزشکی معتبر، راهکار های زیر را جزو درمان های اصلی برای دندان قروچه کودکان در خواب می داند:
۱. بررسی و درمان علت یا عامل زمینه‌ای
اگر دندان قروچه با یک مشکل مشخص مانند درد دندان، مشکلات تنفسی هنگام خواب، اختلال خواب یا مصرف یک دارو مرتبط باشد، ابتدا باید همان عامل توسط پزشک یا دندانپزشک بررسی شود.
۲. بهبود کیفیت خواب و کاهش عوامل استرس زا
داشتن ساعت خواب منظم، ایجاد محیط آرام قبل از خواب و کمک به کاهش استرس‌های روزانه می‌تواند برای کودک مفید باشد. اگر کودک در طول روز نیز دندان‌هایش را فشار می‌دهد، می‌توان با کمک دندانپزشک یا متخصص مربوطه روی اصلاح این عادت تمرکز کرد.
۳. محافظت از دندان‌ها
اگر دندانپزشک تشخیص دهد که دندان قروچه باعث سایش یا آسیب قابل توجه به دندان‌ها شده است، ممکن است استفاده از محافظ دندانی را در نظر بگیرد. انتخاب محافظ برای کودک باید با توجه به سن، وضعیت دندان‌ها و شرایط رشد فک انجام شود و استفاده خودسرانه از محافظ توصیه نمی‌شود.
۴. پیگیری و معاینه دوره‌ای
در کودکانی که دندان قروچه خفیف دارند و هیچ درد یا آسیب دندانی مشاهده نمی‌شود، ممکن است درمان اختصاصی لازم نباشد و دندانپزشک پیگیری وضعیت کودک را توصیه کند.
آیا برای دندان قروچه کودکان دارو تجویز می‌شود؟
دارو معمولاً درمان اصلی دندان قروچه کودکان نیست. اگر دندان قروچه با یک بیماری زمینه‌ای، اختلال خواب یا مصرف بعضی داروها مرتبط باشد، پزشک علت زمینه ای را بررسی و در صورت نیاز درمان را تنظیم می‌کند. والدین نباید برای کاهش دندان قروچه، دارو یا مکملی را بدون تجویز پزشک برای کودک استفاده کنند.
انواع دندان قروچه کودکان در خواب
دندان قروچه کودکان در خواب یا براکسیسم، بسته به نحوه و شدت بروز آن، انواع مختلفی دارد که شناخت هر کدام به والدین و متخصصان کمک می‌کند بهترین راهکار را انتخاب کنند. این عادت ناخودآگاه معمولاً به دو دسته کلی تقسیم می‌شود:
دندان قروچه مرکزی (Centric Bruxism)
این نوع معمولاً هنگام خواب عمیق رخ می‌دهد و شامل فشردن یا سایش دندان‌ها به صورت مکرر است. این حالت اغلب بدون آگاهی کودک اتفاق می‌افتد و ممکن است به تدریج باعث آسیب به مینای دندان شود.
دندان قروچه جانبی (Eccentric Bruxism)
در این حالت، حرکات جانبی و سایشی فک بیشتر دیده می‌شود و معمولا در مرحله خواب سبک‌تر بروز می‌کند. این نوع می‌تواند باعث فشار روی عضلات فک و درد شود.
علاوه بر این، دندان قروچه می‌تواند از نظر شدت به سه دسته تقسیم شود:
- خفیف: فقط در برخی مواقع و با شدت کم اتفاق می‌افتد و معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کند.
- متوسط: بیشتر اوقات رخ می‌دهد و ممکن است موجب ناراحتی‌های جزئی شود.
- شدید: مکرر و شدید است که می‌تواند باعث فرسایش دندان‌ها، درد فک و سردرد شود و نیازمند پیگیری فوری است.
شناخت این انواع به والدین کمک می‌کند تا علائم هشداردهنده را بهتر تشخیص داده و در صورت نیاز به متخصص مراجعه کنند.
دندان قروچه کودکان زیر دوسال
دندان قروچه در کودکان زیر دو سال پدیده‌ای نسبتاً رایج و اغلب طبیعی است که معمولا با روند رشد دندان‌ها و تغییرات سیستم عصبی ارتباط دارد. در این سن، کودک هنوز در حال سازگاری با دندان‌های شیری و محیط جدید دهان است و ممکن است به صورت ناخودآگاه دندان‌هایش را به هم بفشارد یا جابجا کند.
از دلایل شایع دندان قروچه در کودکان زیر دو سال می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- دندان درآوردن: فشار و درد ناشی از رویش دندان‌ها ممکن است کودک را تحریک کند تا دندان‌هایش را به هم بفشارد.
- تکامل عصبی: سیستم عصبی کودک هنوز در حال رشد و بلوغ است و کنترل عضلات فک کامل نیست.
- آزمایش کردن عضلات فک: کودک در این سن ممکن است به طور غریزی عضلات صورت و فک خود را تمرین دهد.
- برخی عوامل محیطی یا ناراحتی‌ها: مانند گرسنگی، خستگی یا نیاز به توجه بیشتر.
در اغلب موارد دندان قروچه در این سن بدون نیاز به درمان خاصی و با رشد کودک بهبود می‌یابد. اما اگر همراه با علائم درد، اختلال خواب یا آسیب دندان بود، مشاوره با پزشک متخصص توصیه می‌شود.
عوارض دندان قروچه کودکان
دندان قروچه کودکان اگرچه در بسیاری موارد گذرا و بی‌ضرر است، اما در صورت تداوم و شدت بالا می‌تواند باعث بروز مشکلات جدی و عوارض ناخوشایندی شود که سلامت دندان و کیفیت زندگی کودک را تحت تاثیر قرار می‌دهد. آگاهی از این عوارض به والدین کمک می‌کند تا به موقع برای درمان اقدام کنند و از آسیب‌های طولانی‌مدت جلوگیری نمایند.
از مهم‌ترین عوارض دندان قروچه در کودکان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سایش و فرسایش دندان‌ها: که می‌تواند باعث حساسیت و آسیب دائمی به مینای دندان شود
- درد و خستگی عضلات فک: منجر به ناراحتی و محدودیت حرکتی فک در روزهای بعد
- مشکلات مفصل گیجگاهی فکی (TMJ): ایجاد درد و ناراحتی در ناحیه مفصل فک که بر جویدن و صحبت کردن تاثیر می‌گذارد
- اختلالات خواب: کاهش کیفیت خواب به دلیل درد یا ناراحتی، که بر رشد و تمرکز کودک تاثیر منفی می‌گذارد
- سردردهای مکرر: ناشی از فشار و تنش عضلات صورت و فک
- ایجاد مشکلات روانی: به دلیل خستگی و خواب ناآرام، ممکن است کودک دچار تغییرات رفتاری شود
با توجه به این عوارض، درمان به موقع و کنترل دندان قروچه نقش مهمی در حفظ سلامت و آرامش کودک دارد.
چطور باید دندان قروچه کودکان در خواب را تشخیص دهیم؟
تشخیص دندان قروچه کودکان در خواب یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای پیشگیری از عوارض احتمالی و درمان به موقع است. از آنجایی که این رفتار غالباً در خواب اتفاق می‌افتد، والدین ممکن است به راحتی متوجه آن نشوند. اما با توجه به چند نشانه کلیدی و مشاهده دقیق می‌توان به وجود این مشکل پی برد.
برای تشخیص دندان قروچه کودکان باید به موارد زیر توجه کرد:
- شنیدن صدای ساییدن دندان‌ها: معمولاً والدین یا مراقبان خواب کودک می‌توانند صدای ناخوشایند فشردن یا ساییدن دندان‌ها را هنگام خواب بشنوند.
- بررسی دندان‌ها: مشاهده سایش، شکستگی یا ترک‌های کوچک روی دندان‌ها می‌تواند نشانه دندان قروچه باشد.
- علائم جسمی کودک: درد یا سفتی فک، سردردهای مکرر، و ناراحتی‌های صبحگاهی در صورت می‌تواند هشداردهنده باشد.
- اختلالات خواب: بیداری‌های مکرر، خواب سبک یا بی‌قراری هنگام خواب از نشانه‌های جانبی دندان قروچه است.
- مشاهده رفتارهای روزمره: برخی کودکان هنگام روز نیز ممکن است دندان‌هایشان را فشار دهند یا روی هم بسایند.
در صورت مشاهده این علائم، مراجعه به دندانپزشک یا پزشک متخصص خواب برای بررسی دقیق‌تر و انجام آزمایش‌های لازم ضروری است تا تشخیص درست و درمان مناسب صورت گیرد.
آیا درمان خانگی دندان قروچه کودکان ممکن است؟
دندان قروچه کودکان در بسیاری از موارد پدیده‌ای گذرا و طبیعی است که با روش‌های ساده خانگی قابل کنترل و بهبود است. درمان خانگی می‌تواند به کاهش شدت دندان قروچه کمک کند و مانع از بروز مشکلات جدی‌تر شود. با این حال، مهم است بدانیم که در موارد شدید یا پایدار، مراجعه به متخصص ضرورت دارد.
روش‌هایکمک کننده به درمان خانگی دندان قروچه کودکان شامل موارد زیر است:
- کاهش مصرف قند و خوراکی‌های محرک
- پرهیز از آدامس جویدن طولانی
- استفاده از کمپرس گرم روی فک در صورت درد
- آموزش تمرین‌های کششی ملایم فک
- تنظیم ساعت خواب ثابت
- جلوگیری از خستگی بیش از حد کودک
با رعایت این نکات، بسیاری از کودکان می‌توانند بهبود قابل توجهی در عادت دندان قروچه داشته باشند. با این حال، اگر علائم ادامه داشت یا باعث درد و آسیب شد، بهتر است از کمک پزشک یا دندانپزشک بهره‌مند شوید.
چه زمانی برای دندان قروچه کودک به پزشک مراجعه کنیم؟
دندان قروچه خفیف و بدون علامت همیشه به درمان فوری نیاز ندارد؛ اما در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر بهتر است کودک توسط دندانپزشک اطفال یا پزشک بررسی شود:
- سایش یا شکستگی قابل توجه دندان‌ها
- درد مداوم دندان، فک یا صورت
- حساسیت دندان‌ها
- درد هنگام جویدن
- اختلال یا بی‌قراری قابل توجه هنگام خواب
- خرخر شدید یا تنفس دهانی
- مشاهده وقفه یا مشکل در تنفس هنگام خواب
- ادامه‌دار یا شدیدتر شدن دندان قروچه
- ایجاد دندان قروچه پس از شروع مصرف یک داروی جدید
وجود این علائم لزوماً به معنی ابتلای کودک به یک بیماری خاص نیست، اما می‌تواند نشان دهد که بررسی علت دندان قروچه ضروری است. در صورتی که نیاز به راهنمایی بیشتر دارید، می توانید با پزشکان متخصص ما در کلینیک کودکان آنا ارتباط بگیرید.
بازبینی علمی: متخصصین دندانپزشکی کودکان آنا کلینیک
سخن پایانی
دندان قروچه کودکان ممکن است به دلیل استرس، اضطراب یا مشکلات دندانپزشکی رخ دهد. اگرچه معمولاً موقتی است، اما می‌تواند به دندان‌ها و فک آسیب برساند. شناسایی علت و استفاده از روش‌های درمانی؛ مانند آرام‌سازی، تغییرات در روتین خواب و مشاوره با پزشک می‌تواند کمک‌کننده باشد. در صورت ادامه مشکل، مراجعه به دندانپزشک برای درمان‌های تخصصی توصیه می‌شود.
