با شروع سال تحصیلی، یکی از نگرانی‌های همیشگی والدین، به‌خصوص مادران کودکان مدرسه‌ای، ابتلای فرزندشان به بیماری‌هایی است که در محیط مدرسه به‌سرعت بین کودکان منتقل می‌شوند. با این حال، قرار نیست والدین با هر سرماخوردگی یا بیماری کودک دچار نگرانی شوند. بسیاری از بیماری‌های شایع دوران مدرسه قابل درمان هستند و مهم‌تر از همه این است که والدین بدانند چطور احتمال ابتلا را کاهش دهند و چگونه از سلامت عمومی و سیستم ایمنی کودک حمایت کنند.
در این مطلب، با استفاده از توصیه‌های دکتر سونا اسلامپور، متخصص کودکان و فوق تخصص نوزادان و مدیر کلینیک تخصصی کودکان آنا، مهم ترین نکات مربوط به بیماری های شایع در مدارس، بیماری های واگیر دار در مدارس و راه‌های پیشگیری از بیماری های واگیردار در مدارس را بررسی می‌کنیم. تمرکز اصلی مقاله روی اقداماتی است که والدین می‌توانند در زندگی روزمره کودک انجام دهند؛ از تغذیه و خواب گرفته تا توجه به ویتامین D و آهن، رعایت بهداشت و واکسیناسیون.
اگر کودک شما به بیماری مبتلا شده است یا درباره تغذیه، مکمل‌ها، رشد، سیستم ایمنی یا سلامت عمومی او نیاز به مشاوره دارید، می‌توانید برای ویزیت و دریافت مشاوره تخصصی کودک به کلینیک فوق تخصصی کودکان آنا مراجعه کنید.
بیماری های شایع در مدارس کدامند؟
محیط مدرسه یکی از مکان‌هایی است که کودکان در آن ساعت‌های زیادی را در کنار یکدیگر سپری می‌کنند. به همین دلیل، برخی بیماری‌های عفونی در این محیط بیشتر دیده می‌شوند. شدت و میزان شیوع این بیماری‌ها در فصل‌های مختلف سال متفاوت است و به شرایط جامعه و نوع بیماری نیز بستگی دارد.
- سرماخوردگی: سرماخوردگی از شایع‌ترین بیماری‌هایی است که کودکان ممکن است در طول سال تحصیلی تجربه کنند. آبریزش بینی، گرفتگی بینی، عطسه، سرفه، گلودرد و گاهی تب خفیف از علائم رایج سرماخوردگی هستند.
- آنفولانزا: آنفولانزا نیز یک بیماری ویروسی تنفسی است که می‌تواند با تب، بدن‌درد، سردرد، سرفه، گلودرد و احساس ضعف همراه باشد. شدت علائم در کودکان مختلف یکسان نیست و بعضی کودکان ممکن است علائم شدیدتری داشته باشند. رعایت بهداشت دست‌ها، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه، ماندن کودک بیمار در خانه و واکسیناسیون سالانه در صورت توصیه و دسترسی، از راهکارهای مهم کاهش خطر ابتلا و انتقال آنفولانزا هستند.
- عفونت های تنفسی و گلودرد: بخشی از بیماری‌هایی که در مدرسه بین کودکان منتقل می‌شوند، عفونت‌های تنفسی یا گلودرد هستند. همه گلودردها یک علت ندارند و ممکن است منشأ ویروسی یا باکتریایی داشته باشند؛ بنابراین مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک برای کودک توصیه نمی‌شود.
- بیماری های گوارشی: برخی بیماری‌های گوارشی مانند عفونت‌هایی که باعث اسهال و استفراغ می‌شوند نیز می‌توانند در محیط‌های جمعی منتقل شوند. آلودگی دست‌ها، سطوح و بعضی مواد غذایی می‌تواند در انتقال این بیماری‌ها نقش داشته باشد.
- برخی بیماری های پوستی و عفونی: برخی عفونت‌های پوستی نیز ممکن است از طریق تماس نزدیک بین کودکان یا استفاده مشترک از بعضی وسایل منتقل شوند. در صورت مشاهده ضایعات پوستی غیرمعمول، خارش شدید یا گسترش ضایعات، بهتر است کودک توسط پزشک معاینه شود.
پیشگیری از بیماری های واگیردار در مدارس
میدانید که همیشه پیشگیری بهتر از درمان است. راهکار های زیر به صورت تخصصی توسط دکتر سونا اسلامپور، متخصص کودکان و موسس کلینیک آنا برای والدین عزیز گفته شده است. ایشان در توصیه‌های خود به والدین بر این نکته تأکید دارند که برای حمایت از سیستم ایمنی کودک نباید فقط به یک دارو یا مکمل تکیه کرد. تغذیه، خواب، دریافت مواد مغذی مورد نیاز بدن و رعایت اصول بهداشتی، همگی اهمیت دارند.
متخصص کودکان، فوق تخصص نوزادان و پیرامون تولد
بورد تخصصی از دانشگاه شهید بهشتی تهران، بورد فوق تخصصی از دانشگاه تهران
تقویت سیستم ایمنی کودک با تغذیه مناسب
اگر قرار باشد فقط یک توصیه را برای سلامت عمومی کودک در تمام سال تحصیلی جدی بگیریم، تغذیه مناسب یکی از مهم‌ترین موارد است. سیستم ایمنی برای فعالیت طبیعی خود به دریافت کافی انرژی، پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیاز دارد. بنابراین، به جای اینکه میان‌وعده مدرسه را فقط با خوراکی‌های بسته‌بندی‌شده پر کنیم، بهتر است تا حد امکان از مواد غذایی متنوع و مغذی استفاده کنیم.
در برنامه غذایی کودک سعی کنید این گروه‌ها حضور داشته باشند:
- سبزیجات تازه
- میوه‌ها
- حبوبات
- تخم‌مرغ و منابع پروتئینی مناسب
- گوشت و مرغ در صورت امکان
- لبنیات مناسب
- غلات و نان
یکی از توصیه‌های کاربردی دکتر اسلامپور این است که اگر شرایط اقتصادی یا سبک زندگی خانواده اجازه نمی‌دهد همه مواد غذایی مورد نظر هر روز در برنامه کودک قرار بگیرد، حداقل مصرف حبوبات و سبزیجات تازه را جدی بگیریم.
برای میان وعده مدرسه چه چیزی بهتر است؟
قرار نیست میان‌وعده کودک حتماً پیچیده یا گران باشد. یک نان و پنیر ساده، همراه با میوه یا بعضی گزینه‌های سالم دیگر، می‌تواند انتخاب بسیار مناسب‌تری نسبت به مصرف مداوم خوراکی‌هایی مانند پفک، چیپس، بیسکویت‌های شیرین و سایر تنقلات کم‌ارزش باشد.
هدف این نیست که کودک هیچ‌وقت خوراکی مورد علاقه‌اش را نخورد؛ مسئله اصلی این است که خوراکی‌های کارخانه‌ای و کم‌ارزش جای غذای اصلی و میان‌وعده مغذی را نگیرند.
ویتامین D و نقش بسیار مهم آن در سلامت کودک
یکی از مواردی که دکتر سونا اسلام پور بر توجه به آن تأکید دارند، ویتامین D است. ویتامین D فقط یک مکمل برای استخوان‌ها نیست و در عملکرد طبیعی بدن و سیستم ایمنی نیز نقش دارد. در صورتی که پزشک مصرف مکمل ویتامین D را برای کودک توصیه کرده باشد، والدین باید مقدار و روش مصرف را مطابق توصیه پزشک یا دستور مصرف فرآورده انجام دهند.
توصیه‌ای که دکتر اسلامپور در مشاوره مطرح کرده‌اند این است که برای کودکان تا ۱۲ سال، در صورت استفاده از رژیم مکملی موردنظر ایشان، می‌توان از ۱۰۰۰ واحد ویتامین D در روز، به‌جز یک روز در هفته استفاده کرد. بعد از ۱۲ سالگی، این مقدار در توصیه ایشان به ۲۰۰۰ واحد در روز، به‌جز یک روز در هفته افزایش می‌یابد. (در واقع اگر کودک شما زیر 12 سال است، 6 روز در هفته، روزی یک ویتامین دی 1000 به او بدهید. بعد از 12 سالگی، همین میزان را 2 برابر کرده و 6 روز در هفته، روزی یک ویتامین دی 2000 به او بدهید)
این مقادیر را نباید بدون توجه به شرایط کودک، سابقه بیماری، میزان دریافت از سایر مکمل‌ها و نظر پزشک به‌عنوان نسخه ثابت برای همه کودکان در نظر گرفت. اگر کودک شما مکمل دیگری مصرف می‌کند یا سابقه کمبود یا افزایش ویتامین D دارد، مقدار مصرف باید با پزشک هماهنگ شود.
قطره یا قرص آهن را دست کم نگیرید!
آهن یکی دیگر از مواد مغذی مهم برای رشد و سلامت کودک است. کمبود آهن می‌تواند با کم‌خونی همراه شود و کمبود آهن در کودکان با پیامدهایی از جمله اختلال در وضعیت انرژی و عملکرد شناختی ارتباط دارد.به همین دلیل، توجه به دریافت آهن از طریق غذا و در صورت نیاز، استفاده از مکمل اهمیت دارد.
طبق توصیه‌ای که دکتر سونا اسلام پور برای والدین ارائه کرده‌اند، کودکان ایرانی باید تا 3 ماه آهن دریافت کنند. اگر تا کنون به کودک خود آهن نداده اید، می توانید با شروع سال تحصیلی این کار را شروع کنید. شربت‌هایی مانند فروگلوبین و ایروفیکس که ۲۰ میلی‌گرم آهن در ۵ میلی‌لیتر دارند می توانند انتخاب خوبی باشند. در توصیه مطرح شده، مصرف ۷.۵ میلی‌لیتر در روز به مدت ۳ ماه برای تأمین ذخایر آهن کودک عنوان شده است.
اگر فرآورده‌ای با این غلظت مصرف شود، ۷.۵ میلی‌لیتر آن معادل ۳۰ میلی‌گرم آهن خواهد بود.
توجه: اگر کودک شما تاکنون مکمل آهن دریافت نکرده، یا درباره ادامه یا شروع آن مطمئن نیستید، بهتر است پیش از شروع مصرف با متخصص کودکان مشورت کنید.
خواب کافی؛ یکی از مهم ترین پایه های سلامت کودک
گاهی والدین برای تقویت سیستم ایمنی کودک به دنبال مکمل یا داروی خاص هستند، اما یکی از ساده‌ترین عوامل سلامت کودک، خواب کافی و منظم است. کودکی که شب‌ها دیر می‌خوابد و صبح مجبور است زود بیدار شود، ممکن است به اندازه کافی استراحت نکند. بنابراین، با شروع مدرسه بهتر است ساعت خواب کودک از قبل تنظیم شود و خواب شبانه به یک برنامه ثابت تبدیل شود.
دکتر اسلام پور نیز خواب کافی را یکی از عوامل مهم در سلامت عمومی و وضعیت مناسب سیستم ایمنی کودک می‌دانند و توصیه می‌کنند والدین اجازه ندهند ساعت خواب کودک به ساعات بسیار دیر شب منتقل شود.
به جای اینکه فقط روی «زود خوابیدن» تمرکز کنیم، بهتر است این چند کار را انجام دهیم:
- ساعت خواب و بیداری کودک تا حد امکان ثابت باشد.
- کودک هر شب زمان کافی برای خواب داشته باشد.
- استفاده از موبایل و تبلت قبل از خواب محدود شود.
- فعالیت‌های هیجان‌انگیز درست قبل از خواب کاهش پیدا کند.
- خواب شبانه قربانی انجام تکالیف یا سرگرمی‌های آخر شب نشود.
نیاز به خواب با سن کودک تغییر می‌کند؛ بنابراین میزان خواب مناسب را باید متناسب با سن کودک در نظر گرفت.
رعایت بهداشت را به کودک یاد بدهید
دست‌ها یکی از مسیرهای مهم انتقال عوامل بیماری‌زا هستند. کودک در طول روز با میز، صندلی، وسایل آموزشی، دستگیره‌ها و وسایل مختلف تماس دارد و سپس ممکن است دست خود را به چشم، بینی یا دهانش بزند. شست‌وشوی دست‌ها با آب و صابون، به‌خصوص قبل از غذا خوردن و بعد از استفاده از سرویس بهداشتی، یکی از ساده‌ترین راه‌های کاهش انتقال بیماری است. CDC شست و شوی دست‌ها را یکی از اقدامات اصلی برای کاهش انتقال بیماری‌های تنفسی و گوارشی در مدارس می‌داند.
به کودک آموزش دهید:
- دست‌ها را با آب خیس کند.
- صابون بزند.
- کف دست، پشت دست، بین انگشت‌ها و اطراف ناخن‌ها را به‌خوبی بشوید.
- دست‌ها را حداقل حدود ۲۰ ثانیه بشوید.
- دست‌ها را آبکشی و کاملاً خشک کند.
اگر آب و صابون در دسترس نبود، در شرایط مناسب می‌توان از ضدعفونی‌کننده دست با حداقل ۶۰ درصد الکل استفاده کرد. برای کودکان خردسال نیز استفاده از محلول‌های ضدعفونی‌کننده باید با نظارت بزرگسال انجام شود.
این مطلب نیز می تواند برای شما مفید باشد: راهکار های تقویت سیستم ایمنی کودکان
واکسن آنفولانزا؛ آیا لازم است کودک واکسن بزند؟
واکسن آنفولانزا یکی از ابزارهای پیشگیری از آنفولانزای فصلی است و بسیاری از والدین به دنبال تزریق این واکسن به کودک خود هستند. با این حال در کشور ما این واکسن به سختی پیدا می شود و ممکن است بسیاری از والدین نتوانند به این واکسن دسترسی پیدا کنند. اگر واکسن در دسترس نبود، والدین نباید تصور کنند که دیگر هیچ راهی برای پیشگیری وجود ندارد. پیشگیری و تقویت سیستم ایمنی با مواردی که در این مقاله گفته شد، تا حد زیادی موثر است و بهتر است به جای این که نگران واکسن باشید، با رعایت این موارد بدن کدک را تقویت کنید.
چرا بیماری های واگیردار در مدارس به سرعت منتقل می شوند؟
علت اصلی، حضور تعداد زیادی کودک در یک محیط مشترک و تماس نزدیک آن‌ها با یکدیگر است. در مدرسه، کودکان در طول روز با دوستان خود بازی می‌کنند، روی سطوح مشترک دست می‌گذارند، از وسایل مختلف استفاده می‌کنند و ممکن است بدون اینکه متوجه باشند دست خود را به چشم، بینی یا دهانشان بزنند.
برخی عوامل مهم عبارت‌اند از:
- تماس نزدیک کودکان با یکدیگر
- استفاده از وسایل و سطوح مشترک
- شست‌وشوی ناکافی دست‌ها
- لمس چشم، بینی و دهان با دست آلوده
- سرفه و عطسه بدون رعایت آداب تنفسی
- تهویه نامناسب محیط
- حضور کودک بیمار در مدرسه
بنابراین، پیشگیری از بیماری‌های واگیردار در مدارس فقط وظیفه والدین نیست. مدرسه نیز با تأمین امکان شست‌وشوی دست‌ها، نظافت مناسب، تهویه و جلوگیری از حضور کودکان بیمار می‌تواند در کاهش انتقال بیماری‌ها نقش داشته باشد.
اگر کودک در مدرسه به بیماری واگیردار مبتلا شد چه کنیم؟
حتی اگر تمام نکات پیشگیرانه را رعایت کنید، باز هم ممکن است کودک در طول سال تحصیلی بیمار شود. هدف از پیشگیری این نیست که احتمال بیماری را به صفر برسانیم؛ بلکه می‌خواهیم احتمال ابتلا و انتقال بیماری را کاهش دهیم و به سلامت عمومی کودک کمک کنیم.
اگر کودک بیمار شد:
- علائم او را زیر نظر داشته باشید.
- استراحت و مصرف مایعات کافی را جدی بگیرید.
- بدون توصیه پزشک به کودک آنتی‌بیوتیک یا داروی خاص ندهید.
- تا زمانی که شرایط بیماری اجازه نمی‌دهد، کودک را به مدرسه نفرستید.
- اگر علائم شدید، طولانی یا غیرمعمول بود، کودک را توسط پزشک معاینه کنید.
فرستادن کودک بیمار به مدرسه علاوه بر اینکه ممکن است روند بهبود خودش را دشوارتر کند، می‌تواند باعث انتقال بیماری به همکلاسی‌ها و معلمان شود. توصیه‌های بهداشت مدرسه نیز بر ماندن افراد بیمار در خانه و رعایت اقدامات بهداشتی برای کاهش انتقال تأکید دارند.
اگر درباره علائم بیماری کودک مطمئن نیستید یا نمی‌دانید آیا نیاز به ویزیت دارد، مراجعه به متخصص کودکان می‌تواند از درمان خودسرانه و نگرانی‌های غیرضروری جلوگیری کند. در کلینیک فوق تخصصی کودکان آنا نیز والدین می‌توانند برای بررسی علائم بیماری، درمان مشکلات شایع کودکان و دریافت مشاوره درباره سلامت و مراقبت از کودک به پزشک مراجعه کنند.
چک لیست پیشگیری از بیماری های واگیردار در مدرسه برای والدین
قبل از اینکه کودک را راهی مدرسه کنید، این موارد را به‌عنوان یک چک‌لیست ساده در نظر بگیرید:
- کودک خواب کافی و منظم دارد.
- در برنامه غذایی او میوه و سبزیجات وجود دارد.
- حبوبات و منابع مناسب پروتئین در رژیم غذایی او قرار دارند.
- میان‌وعده مدرسه فقط به خوراکی‌های کارخانه‌ای محدود نشده است.
- وضعیت ویتامین D کودک بررسی شده و در صورت نیاز مکمل مناسب دریافت می‌کند.
- وضعیت آهن کودک مورد توجه قرار گرفته و در صورت نیاز مکمل را طبق نظر پزشک دریافت می‌کند.
- کودک روش صحیح شستن دست‌ها را بلد است.
- قبل از غذا و بعد از استفاده از سرویس بهداشتی دست‌های خود را می‌شوید.
- هنگام عطسه و سرفه دهان و بینی خود را می‌پوشاند.
- وسایل شخصی خود را با دیگران به اشتراک نمی‌گذارد.
- در صورت بیماری، بدون توجه به شرایطش به مدرسه فرستاده نمی‌شود.
- واکسیناسیون کودک طبق برنامه انجام شده و درباره واکسن آنفولانزا نیز با پزشک مشورت شده است.
چه زمانی کودک را برای معاینه نزد پزشک ببریم؟
هر بیماری نیاز به مراجعه فوری به پزشک ندارد، اما بعضی علائم نیازمند بررسی پزشکی هستند. اگر کودک تب یا علائم بیماری دارد و وضعیت او رو به بهبود نیست، علائم شدید دارد، تنفسش دشوار شده، بیش از حد بی‌حال است، نمی‌تواند مایعات کافی دریافت کند یا نشانه‌های کم‌آبی دارد، بهتر است توسط پزشک ارزیابی شود.
همچنین اگر کودک بیماری زمینه‌ای دارد، داروی خاصی مصرف می‌کند یا والدین درباره شدت علائم او مطمئن نیستند، بهتر است به جای درمان خودسرانه، از متخصص کودکان کمک بگیرند.
هدف مراجعه به پزشک فقط درمان بیماری نیست. مشاوره درباره تغذیه، مکمل‌ها، رشد، خواب، واکسیناسیون و سلامت عمومی کودک نیز می‌تواند به والدین کمک کند تا از مشکلات قابل پیشگیری زودتر جلوگیری کنند.
